Hari Merdeka / Wir haben es nicht gewusst

Het was 17 Augustus onafhankelijkheidsdag (Hari Merdeka) in Indonesie. En toen vroeg ik me af: hoeveel weet ik nou eigenlijk over wat er gebeurde in Nederlandsch Indie? Ja - ok, wat ik vroeger over heb geleerd: de ‘Jappen’ bezette ‘ons’ Indie, Nederlanders moesten naar Jappenkampen, erbarmelijke omstandigheden, troostmeisjes - allemaal een grote ellende. 

En toen de oorlog was afgelopen kwam de KNIL even met Politionele Acties, om de boel weer aan kant te brengen zeg maar, want die bezetting door de Jappen was afschuwelijk, en het ontaarde daar in Indie in een chaos nadat de jappen verslagen waren. Want zo zijn wij nederlanders: aardig, eerlijk, rechtvaardig, en recht door zee..

Ondertussen, een paar jaar ouder, iets minder goedgelovig, met een iets kritischer blik, en na een paar jaar Indo, heb ik er wel iets meer over gehoord, en plaatsvervangende schaamte/schuld gevoeld voor het gedrag van mijn medelanders toendertijd – al was het wel een tijdje geleden, en heb ik er zelf weinig schuld aan, natuurlijk.. En, afgezien van de twee keer dat ik erop ben aangesproken, leeft het weinig bij de lokale mensen – of kunnen we er nog wel soort van over grappen (al ben ik daar best voorzichtig mee)..

Aan de reacties van familie/vrienden/kennissen in NL te zien nadat deze fotos in de krant kwamen laatst, dan blijkt dat de afdeling “hersenspoeling/misleidende propaganda management” in den Haag nu toch al ‘n dikke 60 jaar zn werk goed heeft gedaan.. Dus even wat meer over gelezen, en bij deze wat verdere uitleg over wat er tijdens de Politionele Acties nou onder andere gebeurde, of iig wat ik ervan begrijp/hoe ik dat dan interpreteer. 

(dit stukje ligt dus al geruime tijd in half afgeschreven toestand, en laat ik nu iets meer tijd hebben, dus alsnog)

Spindokter technisch is dat natuurlijk een briljante vondst: voer een smerige oorlog om in de 20^e eeuw een land te herkoloniseren (net nadat “we” 5 jaar door de ‘Moffen’ soort van waren gekoloniseerd – wat we overigens helemaal niet zo leuk vonden, volgens de verhalen), en noem het ‘Politionele Acties’ om de indruk te wekken dat het niet meer is dan een paar schermutselingen, wat kreukels in het onbevlekte laken die moesten worden rechtgestreken..

Maar stiekem was het allemaal iets groter dan de “beperkte actie”, zoals de NL regering het mooi omschreef: er waren meer dan 150.000 Nederlandse soldaten betrokken bij de Politionele Acties, tanks, bommenwerpers, noem het allemaal maar op.. De Indonesische onafhankelijkheids oorlog duurde tussen 1945-1949. Helemaal gelijk ging het niet op: ~5,000 Nederlandse militaire doden, tegen ~150,000 Indonesische doden....... Best veel voor een paar schermutselingen..

In Indie tijdens de tweede wereldoorlog hebben “we” iets langer gestreden tegen de 'jappen' dan tegen de 'moffen' - dat zegt op zich heel weinig, zeker aangezien die 'jappen' best veel eilandjes langs moesten om alles te veroveren.. maar het was in no-time gebeurd... 

Ons Indie was bezet en alhoewel een flink deel van de bevolking de japanse 'bezetters' onthaalden als bevrijders zoals wij dat later zouden doen met de Amerikanen en Canadezen enzo, waren de Nederlanders natuurlijk bezorgd over hun voorraad kruiden/olie/kolen/thee/suiker/goud/etc bevolking in den verre, en kon de propaganda en spierballentaal beginnen. 

Koningin Wilhelmina had negen maanden na de Nederlandse capitulatie ook nog even op de radio in Indonesie vermeld (ja, vanuit Engeland, natuurlijk) dat ze de moed erin moesten houden want men dacht aan ze. Oh, en ze hadden het er nog even over gehad met de nederlandse regering, en waren tot de conclusie gekomen dat de Indonesiers toch best meer autonomie mochten hebben onder Nederlandse leiding (en dan denk ik: waar haal je het gore lef vandaan om met dit soort mosterd na de maaltijd flauwekul te komen – het is gewoon lachwekkend..). Niet dat die Indo’s sowieso nog ’n hoge pet op hadden van de Nederlanders, na dat snelle opgeven van ze - als je dan toch bezet wordt, maakt het wel meer indruk als die bezetter dan ook nog iets aan macht uitstraalt, ljkt mij dan.....

 

Na de overgave van Japan op 15 Augustus 1945 en de belofte om Indie terug te geven aan Nederland, ontstond er een soort van machtsvacuum, en die drommelse Indonesiers hadden al na twee dagen hun eigen republiek aangekondigd onder leiding van Soekarno en Hatta (daar waren ze gek genoeg al jaren mee bezig, dat onafhankelijk idee... is blijkbaar helemaal niet leuk, bezet zijn - zelfs niet door nederlanders..). 

Eigenlijk waren al 25 jaar (voornamelijk) twee groepen met onafhankelijkheid bezig: deze heren samen met Dr. Cipto Mangunkusumo met de Nasionale Partij, en aan de andere kant de Partij Komunis. Dus werden er in die jaren tientallen duizenden mensen gearresteerd door de nederlanders, en de kopstukken jarenlang opgesloten/verbannen naar Papua, want opgeruimd staat netjes. (kijk, weet ik ook meteen naar wie het Cipto Mangunkusumo ziekenhuis in Jakarta waar wij als Oxford aan verbonden zitten is vernoemd - handig). Net na de capitulatie waren er meerdere onafhankelijdsgroeperingen, en een van deze jongeren organisaties ontvoerden Sukarno en Hatta, en dwongen hun om onhafhankelijkheid te verklaren, want allemaal te traag.

En trouwens, een dikke week voor de Japanse capitulatie vlogen de japanners Hatta en Sukarno naar Vietnam, om hun te vertellen dat Japan waarschijnlijk zou gaan ophouden met oorlog voeren, en dat ze Indonesie onafhankelijkheid zouden geven op de 24e (nog ff lekker stoken, dus..). Ook hadden ze al jaren (para-)militaire groepen getraind om klusjes op te knappen.

Vanuit het oogpunt van herstellen van het koloniale gezag was dat onafhankelijkheidverklaren natuurlijk niet helemaal de bedoeling, maar Nederland had even niet de financiele middelen om meteen er iets aan te doen. De Britten (Java, Sumatra) en Australiers (Kalimantan, Oost Indonesie) mochten dat tijdelijk oplossen, en kwamen even bezetten langs met wat soldaatjes, maar ze lieten de handhaving van het gezag grotendeels aan de overgebleven Japanse troepen over, totdat ze de jappen gingen ontwapenen (huh? Oorlog en bezetting, ik vind het maar raar..). De bedoeling was om daar te zijn in de overgangsperiode tot het Nederlandsch Indisch bestuur weer functioneerde. In de tussentijd zaten die hollanders een beetje te zeuren bij de britten: "ah, doe nou eens die republikeinse top arresteren, of vraag in ieder geval aan de japanners om dat te doen".. maar die wilden alleen maar krijgsgevangenen uit kampen bevrijden en japanners ontwapenen en vriendelijk het land uitsturen - dus niet bemoeien met politiek.

  

Maar al snel konden grote delen van het land, voornamelijk Java en Sumatra, gewoon lekker hun gang gaan als Indonesische republiek. Dat lekker hun gang gaan was trouwens inclusief de Bersiap  (letterlijk: "maak je klaar") periode waar de Pemuda (radicale "indo jugend") met moordpartijen op buitenlanders, halfbloedjes, maar voornamelijk indos die pro-nederlandse of pro-japanse bezetting waren - gebruikmakend van gekregen/gestolen japanse wapens/tanks en ander leger spul (zie uniform van Bung Tomo op foto rechts) - wat dan ook weer niet zo aardig was.  Relativeer modus: Maarja, in Nederland werden de 'moffenhoeren' en andere mensen die heulden met de bezetter ook niet echt vriendelijk behandeld.. 
Maar wrang genoeg was het toen ook wel handig dat de Nederlanders nog in de kampen zaten onder toezicht van de 'jappen', aangezien de westerse bevrijders hun zaakjes nog niet helemaal op orde hadden.. Anders was het aantal westerse slachtoffers stukken hoger geweest.. Die hele Bersiap begon trouwens al toen die Pemuda half september vermoedden dat die britse en nederlandse oorlogschepen niet Batavia binnenvoeren om een kopje thee te komen drinken. 

Bij eind September had de gematigdere/serieuzere/oudere republikeinen lekker gelobby'd, en ondersteuning van veel Indische Rajas (koningen zeg maar) gekregen. Ondertussen hadden de Pemudas trein en radio stations in handen, en begon de sfeer grillig te worden voor de "uitheemsen". De eerste rellen begonnen tussen Pemudas en net vrijgelaten Nederlanders, die niet in de gaten hadden wat er in de tussentijd was gebeurd,  en vrolijk hun koloniale ding gingen doen (hoezo naief?). Deel van de uit lokale kampen vrijgelaten mensen waren KNIL soldaten, en die werden dus meteen op kleine schaal ingezet.

En dan begin October wordt het een beetje chaotisch: Indonesie heeft ondertussen zijn eigen leger (ABRI, TNI), die meteen een nederlandse officier arresteren, en nederlandse soldaten reageren zich af op Indonesische burgers, waarna gevechten tussen KNIL en ABRI uitbreken op Java, Sumatra en Bali, en in de tussentijd doet de japanse militaire politie nog even een massamoord op Pemudas, waarna ergens anders pemudas een vijfdaagse oorlog voeren met t japanse leger. Dus, voor de duidelijkheid: die jappen vochten toen opeens aan onze kant, samen met de britten en aussies..
Later die maand word dan weer een jihad over de nederlanders uitgeroepen waardoor alle Indo moslims moeten gaan vechten, en geven de japanners zich over in Surabaya - maar geven hun wapens aan de republikeinen/pemudas, en niet aan de nederlanders zoals volgens afspraak, waarna de britten (voornamelijk Indiase soldaten) verhaal gaan halen, en flink billenkoek krijgen van pemudas/republikijnse soldaten/gewone burgers. Eind van de maand wordt een staakt t vuren getekend in Surabaya, maar niet minder dan 5uur later wordt een van de britse generaals die het heeft ondertekend gedood in z'n auto (foto hierboven), waarna de britten dan weer gaan bommen en granaten gooien met tanks/boten/vliegtuigen en zo duizenden mensen doden als wraak. 

In november word het zo mogelijk nog gekker: zo'n beetje de hele maand zijn ze oorlog aan het voeren in Surabaya, dan gaan opeens 600 Indiase britten van shirt verruilen, en met de republikeinen meedoen. Tegelijkertijd gaan de jappanners vechten met republikeinen op Java, Sumatra en Bali, worden de hollanders Aceh uitgekickt, waarna daar burgeroorlog ontstaat, en de islamitische staat wordt gesticht.

Tot nu toe word er dus all over de place door iedereen gevochten als een soort mini wereldoorlog, met als doel behoud van het koloniale bewind. Tijdens de Bersiap periode vielen vele slachtoffers (3,600 Indo-europeanen dood en 20,000 vermist; 20,000 pemudas dood, zo rond de 15,000 doden tijdens de bombardementen in Surabaya, en dan nog eens 1000 jappaners, en 660 britten. Maahaar, bijzonder weinig nederlanders, wantdie waren eigenlijk nog niet eens echt ter plekke. Dus  benoemde ze een nieuwe legercommandant voor Indie, en in Nederland werden oorlogsvrijwilligers geronseld. Veel van de KNIL soldaten zaten nog vast als krijgsgevangenen in andere landen in de regio, en werden ook in allerijl opgetrommeld om weer soldaatje te spelen ondanks dat zo’n voorbereiding misschien niet echt optimaal te noemen is. Desalnietemin waren Kalimantan en Oost Indonesie al eind November 1945 weer in handen van de KNIL, met name dankzij de Aussies, die zo langzamerhand ook wel weer naar huis wilden. Ook Papua en de Molukken hadden al snel weer NL bestuur.

Maar toen mochten de NL troepen niet naar binnen van de Britten, die een escalatie wilde voorkomen (die waren zelf namelijk net ZO de-escalerend bezig in Surabaya). Nederlandse soldaten mochten wel mee met de britten om kampen te bevrijden enzo. Natuurlijk waren er al heel lang een paar NL battillons stiekem in de Britse delen aan het oorlogvoeren werk, maar niet officieel. Nadat NL volgens traditie in Indonesie had gezegd dat ze wilden onderhandelen met de Republikeinen ("nee, serieus: we willen gewoon ff onderhandelen"), mochten ze binnen komen van de britten, en zijn toen maar redelijk snel gaan vechten. 

Tegelijkertijd zag het er naaruit dat die Indos na 300jaar bezetting best wel serieus waren over het zelfbestuur van hun land, dus kwam nederland met het briljante “laten we het een Federatie van staten maken, kunnen jullie een beetje lekker deelstaten besturen, en natuurlijk met de Nederlandse koningin als staatshoofd”.. Maarja, Soekarno was ook niet gek, en wist dat hij best sterk stond, dus die wilde eerst volledige onfhankelijkheid..

Ondertussen werd duidelijk dat de KNIL en de oorlogsvrijwilligers mannen te weinig hadden, en werden zelfs dienstplichtigen gestuurd. En toen was er opeens het Linggadjati akkoord, waarin Nederland zegt de Republiek Indonesie op Java en Sumatra te erkennen, geleidelijk gaat dekoloniseren, allebei de 'teams' hun troepensterkte zouden verminderen, en de “Verenigde Staten van Indonesie” en Nederland een Unie gingen vormen. 
Een paar maanden later stuurde Nederland zijn tweede dienstplichtigendivisie naar Java... Nee, daar bouw je vertrouwen mee op..

Ondanks dat die onafhankelijkheidsoorlog best een groot gebeuren was, bestonden de echte ‘Politionele Acties’ uit twee grote offensieve delen, die niet langer dan een paar weken duurden. En die waren gedurende het hele voorafgaande verhaal nog niet eens begonnen.. “Operatie Product” (1) was de eerste in 1947, en bedoeld om de economisch belangrijke gebieden eerst te bezetten (ja, behalve Yogyakarta dan, want die waren best sterk aangezien de Republikeinse regering daar zat enzo, en dat zou wel een beetje duur/moeilijk worden). Al snel waren grote delen van Java en Sumatra bezet door NL. Toen de Indo’s een beetje terug begonnen te vechten dmv guerilla tactieken, ging de KNIL op pad met zwaar geschut, vliegtuigen, bombardementen, en blokkeerde havens. 

De Verenigde Naties vond het helemaal niet zo sympathiek wat NL allemaal deed tijdens de eerste politionele actie en de oorlog eromheen, en samen met de VS ging iedereen om de tafel zitten (als een van de eerste taken van de toen net opgerichtte Veiligheidsraad – een heel twijfelachtige "eer" voor Nederland, trouwens), en in Augustus 1947 was er een staakt-t-vuren.

Maahaar, de KNIL was in december dat jaar nog op zoek naar vrijheidstrijder Lukas Kustario. Zo kwamen ze langs Rawagede, een dorpje in West Java niet ver van Jakarta, waar de mensen in het dorp niet wilden vertellen waar zich verstopte. De KNIL was daar niet zo blij mee, en vermoordden alle (431) mannen in het dorp.. Het staakt-t-vuren was dus zo nu en dan gestaakt, zeg maar.. KNIL Generaal Spoor had nog wel het fatsoen om publiekelijk te vermelden dat de verantwoordelijke officier gestraft zou worden, maar zoals zo vaak in de onderhandelingen tussen NL leger en Indonesie, kwam hij zijn woord niet na.... 

Toen in 2008 een klein groepje overlevenden alsnog maar eens de NL overheid gingen aanspreken op hun gedrag, kregen ze te horen: “Ja, klote voor jullie, maar helaas – het is allemaal net verjaard, dus verder kunnen wij u hier niet bij helpen.. Oh, en sowieso waren het er volgens ons maar 150..”. Handig excuus, maar niet erg consequent, aangezien toendertijd volgens mij ook nog allerlei processen vanuit NL tegen de Jappen en over troostmeisjes waren, en mensen nu ook nog steeds achter nazi oorlogscriminelen aanzitten. 
In 2011 was de rechtbank het ook (terecht, mijns inziens) niet helemaal eens met de regering en zei zoiets als: “jongens, op oorlogsmisdaden zit eigenlijk geen tijdslimiet om te straffen, dus een compensatie zou wel gepast zijn”. En dus kregen de overgebleven weduwen allemaal een officiele 'sorry' van de nederlandse ambassadeur, en 20,000 euro. Wel handig dat er op dat moment, 64 jaar later niet zoveel overlevenden (tien) meer waren natuurlijk.. (Dat het daarna een grote puinhoop is geworden met verdelen van geld, daar kunnen de nederlanders dan weer weinig aan doen, al lag dat natuurlijk in de lijn van verwachting..)

Die, en andere vergelijkbare acties vonden de Yanks niet zo leuk, want die waren net aan het netwerken hier aangezien Soekarno ook nog eens tegen de lokale Partai Komunis aaan het vechten was (wat de Yanks helemaal te gek vonden toendertijd), dus die gingen zich er maar eens wat meer mee bemoeien, en in januari 1948 was er alweer een officiele wapenstilstand.

Een klein beetje natrappen over en weer na de wapenstilstand leidde op 19-20 December 1948 tot Politionele Acties deel (2): Operatie Kraai, met als doel totale vernietiging van de republiek. Duidelijke taal.  
NL had ondertussen de geheime code van de Indonesiers gekraakt, en dus was het iets simpeler om n oorlogsoffensief te plannen. Daardoor werd snel en groots aangevallen, grote gebieden bezet, inclusief de snelle val van Yogyakarta, en werden Soekarno en Hatta gevangen genomen.

 En toen waren de VN en VS dus NOG bozer, en sommeerde NL om te stoppen met vechten, en de leiders vrij te laten. “Ok-ok, we stoppen wel met vechten” (NL had het bezette gebied al voldoende uitgebreid – doel bereikt, dus stoppen was handig: zo kan ik ook stoppen met vechten..). Dat tweede punt hadden ze even niet gehoord ofzo, dus de leiders bleven gevangen. Er werd wel geluisterd toen de Yanks begonnen te dreigen om economische opbouwsteun aan NL te stoppen – wat ik dan ook wel weer snap aangezien de VS $1miljard via de Marshallplan aan NL hadden gegeven om NL op te bouwen, en NL ongeveer $0.5miljard aan vechten in  Indonesie had uitgegeven...

In 1949 was er een commissie om de excessen te onderzoeken, maar die deden vrij weinig tot de pers zich er 20 jaar later mee ging bemoeien. Toen werd er weer onderzoek gedaan, wat leidde tot de “Excessennota”: officieel 3144 slachtoffers door militairen, 136 door politie, 576 door kampungpolitie. Maar als je dan aan het andere team vraagt, dan komen die vaak op een ander aantal (40,000).. Er was nooit een parlementaire enquete – dus of de excessen nou structureel beleid, of incidenten waren, dat blijft ook een beetje onduidelijk..

Wel is duidelijk dat kapitein Westerling (wel toepasselijke naam iig) hoofd van een commando eenheid was (Dienst Speciale Troepen - DST) die onafhankelijk van het KNIL mocht opereren. Wat hij dus heel erg fanatiek deed dmv standrechterlijke executies zonder enige vorm van proces, en "zuiveringsacties" in Celebes - wat al bijna net zo onschuldig klinkt als politionele acties... Vond hij mooi, dat oorlog voeren, dus ook na de oorlog (1950) hielp hij met het opzetten van een vrije republiek in zuid Molukken, en probeerde nog eens een coup te plegen in Bandung vanuit z'n verblijfplaats niet ver bij Bogor vandaan, wat niet zo succesvol was. Met behulp van het NL leger kon hij vluchten. 
Ik denk dus dat de excessen inderdaad 'incidenten' waren... :-S

Wat ik dan ook niet snap is dat de dienstweigeraars en deserteurs veel en veel harder werden gestraft dan de verantwoordelijken van al die oorlogsmisdadigers zoals meneer Westerling, die dan misschien wel mislukte als operazanger terug in NL, maar verder helemaal NIET werd aangepakt..

Dan maar even luchtig en soort van toepasselijk eindigen met Hans Teeuwen

Working Man

Ik ben normal niet echt een onlinebankrekeningwatcher – maar nu was de verwachting dat er voor de verandering eens een keer geld BIJ kwam, dus dan is het wel leuk. En ja hoor – na 20 maanden weinig succesvol zelfstandig ondernemeren (economisch dan, verder echt een toptijd gehad) komt er weer een vast salaris binnen! Woohoo!

Volgende maand word de jaarlijkse huisbijdrage in een keer gestort, en dan ben ik bankrekeningtechnisch weer op hetzelfde niveau als 20 maanden geleden. Sweet. Was dus wel de moeite waard om stug te blijven volhouden.

Nadeel is dan wel dat je elke dag heel volwassen naar kantoor moet en schoenen aan enzo. Die schoenen gaan pas aan als ik de auto bij het Eijkman instituut parkeer, en meteen weer uit zodra ik in de auto stap. Ik ben er dan ook best trots op dat ik in de laatste maand pas 1x (na 20 minuten tolweg) erachter kwam dat mijn schoenen nog thuis stonden - en dus weer terug moest…

Gelukkig is er altijd plek om te parkeren op de binnenplaats. Als je dus zoals ik hierboven vastgeparkeerd staat, is het gewoon een kwestie van autos achter je weg (laten) duwen, want die staan allemaal in de vrijloop. Dat vind ik dus handig.. Behalve dan dat je bij n Ford de sleutel alleen maar uit het contact kan halen als hij in Park staat, en niet in vrijloop kan zetten - ik moet dan dus kantoor uit en auto verplaatsen..  

Plaatjes zijn trouwens uitzicht vanuit mijn kantoor.

Verder begin ik m’n draai ondertussen ook wel te vinden, en mensen en het redelijk gecompliceerde systeem van onderzoek aanvragen en regelen wat beter te begrijpen. Een van mijn buitenlandse PhD studenten was een beetje te enthousiast geweest, en had soms een stapje overgeslagen, waardoor ik vaak met een charme offensief moet komen voor een beetje damage control. Maar dat vind ik wel mooi werk.

Ook moet ik nog steeeds een beetje grinniken als ik door de vingerafdruk controle deuren binnen mag en het systeem me dus herkent. Soort van James Bond gevoel..

Voor de inrichting van mn kantoor heb ik trouwens voor de minimalistische look gekozen. Dat gaat het helemaal worden in 2013.

Het is van deur tot deur zo’n 55 km, maar hoe lang je erover doet dat verschilt nogal: anywhere tussen drie kwartier en bijna vier uur (deze laatste maand). In totaal 6.5 uur forensje spelen op 1 dag is trouwens niet leuk. Maar tijdens het suikerfeest waren er 5,6 miljoen mensen minder in Jakarta, en dat scheelde nogal. En sowheeeee, dat is lekker om met lege straten door Jakarta te rijden! Maarja, 't betekende wel dat ik toen al om kwart voor zeven op kantoor was, en de schoonmakers nog niet eens waren begonnen, en ik dus helemaal niet naar binnen kon. Zit je dan. Met je schoenen.

Nu probeer ik tussen 6-630 weg te gaan, zodat ik dan ook voor 4uur weg kan, wat meestal filetechnisch wel gunstig is (anderhalf zowel heen als terug). Maar soms zit het om onverklaarbare reden heel erg tegen.

Ondertussen ben ik dus ook forensfilekoning geworden: s’ochtends krantje lezen, kopje koffie, muziekjes draaien, heel hard en cynisch “working nine to five” zingen, en ‘smiddags een DVDtje/gedownloade documentaire kijken (hier zit gelukkig niet zo'n ingebouwde beveiliging zodat je niet tijdens het "rijden" film kan kijken..). 

En verder natuurlijk ook de koning van het voordrukken (je rijbewijs halen in Athene is een groot pluspunt), rijden over de vluchtstrook, en links of rechts inhalen. Best wel genieten eigenlijk als het niet al te lang duurt allemaal.. Alhoewel - het haalt het nuurtlijk nooit bij in het bos wonen en lopen naar de kliniek waar die oranje vrienden allemaal rondlopen.. Maar dat komt wel weer....

Vanmorgen geprobeerd een nieuwe shortcut te vinden, maar mislukte een beetje. Afslag gemist, en toen volgende genomen, waar al snel duidelijk was dat ik daar niet mocht rijden. En natuurlijk een polisimeneer die me aanhield. “U mag hier niet rijden, mag ik de auto papieren zien? Of nee, doe maar rijbewijs” (mooi, dacht ik, want auto papieren zijn al een paar maanden verlopen). Hmm.. mijn nederlandse rijbewijs is ook officieel niet geldig in Indo eigenlijk… Maar sweettalken/bullshitten kan ik gelukkig als de beste. Dus uiteindelijk - na een paar keer verteld te zijn dat ik met een verkeerd rijbewijs rond rijd, en ook nog eens waar dat niet mag, en na de gebruikelijke stilte waar van je word verwacht een beetje geld toe te stoppen – weer vrolijk op pad zonder bekeuring of smeergeld. Aaardig lachen en de "onschuldige buitenlander spelen, die hard werkt om alle papieren op orde te krijgen" - het werkt nog steeds. Mooi land.

Nog maar ff een verhaaltje: Ik had gister just another day at the office, toen werd ik gebeld door Ibu (de huishoudhulp). HE-LE-MAAL in paniek, en dan gaat ze heel snel Indo praten enzo, en dan versta ik maar een paar woorden - wat niet handig is aan de telefoon. De belangrijkste woorden waren: ‘ongeluk’, ‘Joost’, ‘heeft niets?’, terwijl dat laatste ook als ‘geeft niets’ wordt gebruikt als je een deel inslikt. En dat heel vaak achterelkaar. Genoeg dus om te begrijpen dat er iets ergs aan de hand was – de volledige paniekstem hielp ook trouwens. Ik begreep alleen niet helemaal of er nou thuis iets ergs was gebeurd en dat ze hoopte dat ik dat niet erg vind, OF dat ze dacht dat er met mij iets ergs was gebeurd…

Ik nog gevraagd of ze rustiger kon praten, maar kreeg toen een vriendin van ons aan de lijn, waar zij soms babysit. 

Maakte het allemaal alleen maar raarder. 

Die legde uit dat Ibu de huistelefoon had opgenomen, en sprak iemand die zei dat hij dokter in een ziekenhuis in Jakarta was, en dat meneer Joost daar buiten bewustzijn lag. Ook vroeg hij of hij met Carola sprak. Toen ibu zei dat ze de huishoudhulp was, en dat Carola er niet was, moest ze van die meneer op zoek naar goede vrienden van mij, want het ging allemaal niet goed. Volledig in paniek is ze toen uiteindelijk achterop de brommer van haar man naar die vriendin gereden (ze wilde eerst Carola bellen, maar gelukkig kon Udin haar daarvan weerhouden en proberen te bedaren - ja, volgens zijn verhaal dan he – volgens ibu was hij net zo in paniek, en waren het de klusjesmannen die juist zeiden dat iedereen rustig moest blijven…). Die kwam op het briljante idee om eerst even mij te bellen. Nou ja, aangezien ibu dacht dat ik buiten bewustzijn lag, is het ook niet zo raar dat ze dan er niet aan denkt om even mij te bellen. Ben benieuwd hoe het op dat moment met haar sowieso te hoge bloeddruk ging...

Lang verhaal kort: is waarschijnlijk een of andere scam, dat ze dan op gegeven moment vragen om geld te sturen of over te maken. Maar ik heb altijd een credit card en verzekeringspasje bij me, dus ik red me wel mocht ik in het ziekenhuis belanden - deze maand zelfs dubbel verzekerd, omdat ik niet wist hoe snel Oxford dat zou regelen.. Maar het bizarre is dat ze onze namen wisten.. 

OF ze werken bij het telefoonbedrijf (wait a minute - de telefoon, en verder alles staat op naam van de huiseigenaar.. en voor de mobiele contracten zijn wij niet gelinkt) of ze hebben een of ander systeem gehackt.. Wel heel vreemd allemaal..

De grap is ook, ik weet mijn eigen huistelefoon nummer niet eens, dus dan is het wel heel unlikely dat ze die bellen. Sowieso als ik buiten bewustzijn ben... Moet ik maar eens duidelijk maken aan de mensen thuis. 

Eijkman

De eerste wetenschappelijke beschrijving van een “orang-utan” werd in 1641 gepubliceerd door Dr Nicolaas Tulp (1593-1674), in zijn meesterwerk Observationes Medicae. De orang-utan in kwestie was een prachtig exemplaar uit Angola... En waarschijnlijk een chimpansee.. Een vriendje van hem had een tijd op Borneo gezeten, en had het uitgebreid over “orang-utans” (Javaans voor‘bosmensen”) gehad, en die naam was blijven hangen. Voor het gemak had hij maar even aangenomen dat die OUs overal in de tropen voorkwamen, wist hij veel- niet-menselijke primaten waren niet echt zijn ding. Desalnietemin bleef zowel orang-utan als de vertaalde Latijnse naam die Dr Tulp had bedacht (Homo sylveilris) bij het algemene publiek hangen als beschrijving voor alle grote apen tot halverwege de 19^e eeuw.

Dr Tulp was een gerespecteerde Nederlandse arts/chirurg/professor anatomie, en misschien wel meest bekend van zijn deelname aan “De anatomieles van Dr Tulp” van Rembrandt. In Tulp’s Observationes Medicae staat naast het verhaal over de orangutan ook de eerste beschrijving van de zenuwziekte ‘beriberi’ (los vertaald uit het Singhalees: “ik heb er de kracht niet meer voor”), in een van zijn patienten die uit Nederlands Indie terug kwam. Het was een gedetailleerde beschrijving, van een toendertijd redelijk vaak voorkomende ziekte in de Oost, maar de beste man had geen idee waar het door kwam. Die eerst beschreven beriberi patient heette trouwens “Joost de Vogelaar, een jonge man die van reizen hield” waar ik wel even om moest grinniken.

Zo’n 250 jaar later bleven (voornamelijk westerse) mensen maar beriberi krijgen in Indie, en had de KNIL er genoeg van. Ze selecteerde een team van artsen en deskundigen om hier iets aan te doen (kijk, da’s nou VOC mentaliteit!!). Een van de leden van dit team dat naar Batavia werd gestuurd was Christiaan Eijkman (1858-1930). Na zijn met vlag en wimpel gehaalde diploma (en scriptie over iets met zenuwen) in 1883 vertok hij meteen naar Indie: o.a. Padang - Sumatra, Tjilatjap - Java (op zich allebei mooie plekken om te surfen, denk ik dan), om daar malaria te krijgen, en met de staart tussen de benen in 1885 weer terug naar NL te gaan. Maar: ieder nadeel hep sn voordeel: want daardoor kon hij werken in het bacteriologie laboratorium van Robert Koch in Berlijn, waar toevallig net een paar KNIL heren kwamen buurten om een aantal wetenschappers te scoren voor de beriberi missie in Indie. Eijkman ging dus mee als medisch officier van de KNIL. Mede danzij zijn achtergrond bij Koch (1905 Nobelprijs winnaar voor zijn onderzoek naar tuberculose), en wat andere bacteriele ziektes die destijds werden ontdekt, ging hij er al meteen vanuit dat het wel een bacteriele oorzaak zou hebben.

In 1887 kon de Gouverneur overtuigd worden dat het in allerhaast opgezette laboratorium in het militaire ziekenhuis in Batavia iets permanents moest worden. En zodoende werd Eijkman de eerste directeur  van het “Geneeskundig Laboratorium” en de "Dokter Djawa School" (de Javaanse dokters opleiding) – en hij kon dus full-time aan de slag als wetenschapper.

Zijn onderzoek ging in het begin voornamelijk over de relatie tussen het lichamelijke aanpassingsvermogen van kolonisten in de tropen en beriberi. Voor de arme lokale bevolking was het sanitairtechnisch niet opperbest (nog steeds niet trouwens..), en zij aten slechte kwaliteit voedsel – waaronder de goedkopere bruine/zilvervlies rijst. Om de haverklap werden die mensen dus ziek, maar kregen GEEN beriberi, terwijl de rijke hollanders dat juist wel kregen.. Dat verband met aanpassen aan de tropen bleek er niet te zijn, maar ondertussen toonde hij wel aan dat veel van de gangbare theorieen eigenlijk helemaal nergens op gebaseerd waren: b.v. dat de samenstelling van het bloed van westerlingen niet verandert als ze naar de tropen gaan, zolang ze niet een ziekte krijgen waardoor ze anemie krijgen; door vergelijkend onderzoek met lokale mensen toonde hij hetzelfde aan over metabolisme, lichaamstemperatuur, en transpiratie (al valt mij toch wel op dat de mensen die het meest zweten wel altijd de bule’s zijn, dus ik snap de beredenering van toendertijd wel).

Tegelijkertijd was hij druk bezig met een bacteriele oorzaak zoeken in bloed van patienten, water, en voedsel – zonder succes. Onverstoorbaar ging hij verder. Het lukte om 'bacterien' uit een paar zieke mensen te kweken, maar als die in apen en konijnen werden gestopt, werden ze niet ziek.. Op een dag begonnen de kippen van het ziekenhuis ook ziekteverschijnselen als die van beriberi te vertonen. Maar damnit – die hadden geen bacterien in hun bloed zitten.. Toch was het een soort van Eureka moment.

Uit het niets werden de kippen opeens beter. Hij vroeg de kok wat die kippen hadden gegeten: “bruine rijst, maar dat was vorige week op, dus heb ik even de gepolijste witte rijst gegeven - maar mee op gehouden, want te duur, dus krijgen ze nu weer bruine rijst". Samen met collega arts Gerrit Grijns deed Eijkman voor die tijd redelijk goed opgezette wetenschappelijke dierproef: een groep kippen kreeg witte rijst te eten, de ander bruine rijst. De kippen die goedkope bruine lokele mensen rijst aten, bleven gezond. En de kippen die de dure, fluffy, witte kolonisten rijst aten werden ziek, maar werden weer beter na het eten van bruine rijst. er was ook een groep met gezonde kippen, bruine rijst, en daar werd dan een beriberi-kip bijgezet - ook deze kippen bleven gezond, en de zieke kip werd beter.

*Ff een iets minder serieus Beri-beri spelletje tussendoor om het soort van na te spelen*

Meest logisch leek hem een vermeend (bacterieel) zenuwgif in de rijst, waartegen de "anti-beriberifactor" in de zilvervliesjes zou beschermen, wat hij dus ook publiceerde in 1897. Met reultaat overigens, want mensen in de hele regio konden nu makkelijk behandeld worden – ook al was het moeilijk sommige van de koloniale hollanders over te halen dat ze toch echt de bruine arme mensen rijst moesten eten *zucht..*.

Eijkman ging terug naar NL, en collega Gerrit nam het onderzoek toen over, en had zijn eigen idee: juist het ontbreken van een bepaald ingrediënt, een ‘complexe stof die makkelijk wordt afgebroken’, leidt tot ziekte – het eerste idee richting het concept vitamines. Maar Eijkman bleef geloven in de bacteriele oorzaak, en zijn gelijk, tot begin 20^e eeuw. Door verder onderzoek door andere mensen werd het toch wel steeds duidelijker dat hij niet helemaal gelijk had – wat hij ook wel inzag. In 1912 ontdekte Casimir Funk dat de ‘antiberiberi factor’ een “vitaal amine” in de zilvervlies was, wat eruit ging door het polijsten van witte rijst. In 1926 werd thiamine/vitamine B geisoleerd.

Desalnietemin won Eijkman toch  (samen met Frederick Hopkins) in 1929 de NobelPrijs voor de geneeskunde voor zijn voorbereidend werk naar het ontdekken van vitamines. De uitreiking heeft hij niet mee kunnen maken door zwakke gezondheid, en was snel daarna dood. Gerrit Grijns viel Nobelprijstechnisch trouwens volledig buiten de boot, alhoewel hij in 1926 en 1927 wel voor dezelfde reden werd voorgedragen (ook zwaar l*llig, trouwens..)

Tijdens zijn latere functie in de universiteit van Utrecht stond Eijkman bekend om zijn waarschuwingen tegen studenten om alles kritisch te bekijken, en geen dogmas klakkeloos te accepteren – wat ik dan wel weer een sympathieke eigenschap vind. En ondanks zijn kleine misvatting over de oorzaak van beriberi (hij was zeker niet de enige Nobelprijswinnaar die zo’n misvatting maakte), was het een zeer gerespecteerde wetenschapper die zich op vele vlakken heeft nuttig gemaakt, waaronder het oprichtten van de Vereeniging tot Bestrijding van de Tuberculose.

Voor degenen die zich afvragen waarom ik in godesnaam een heel l*lverhaal over vitamines aan het typen ben: mijn nieuwe kantoor zit in het gebouw van Eijkman’s oude Geneeskundig laboratorium. Tegenwoordig heet het het Eijkman Institute for Microbiology, met de supersympathieke professor Sangkot als directeur. Wat meer recentere info over het gebouw hier, en leuke column van Dijkgraaf in de NRC over het instituut, trouwens. De Eijkman Oxford Clinical Research Unit is een aftakking van de Tropical Diseases afdeling van Oxford Universiteit, die een ruimte in het gebouw hebben, waar ik in mijn eigen kantoor ‘Viral and Parasitic Zoonoses  Research Manager’ mag gaan spelen. Dat houdt in dat ik de onderzoeken over ziektes die zowel bij mensen als niet-menselijke primaten (apen dus: makaken en OUs) ga managen. Eigenlijk dus precies wat ik nu doe, maar dan betaald, en met een aantal promovendi van Princeton (USA), Cambridge (UK), Oxford (UK) en Indo universiteiten onder mijn hoede voor onderzoek naar malaria, dengue, tuberculose, etc. En zo is het hele verhaal van orangutans-beriberi-Eijkman-infectieziekte-orangutans weer helemaal rond.

Nou ja, helemaal... Er moeten nog wat formaliteiten worden afgerond (oa contract en salaris), maar nu gaat het echt gebeuren – ik heb dus al een aantal keer geoefend met schoenen aan doen, en serieus kijken achter mijn bureau in kantoor met uitzicht op de binnenplaats van dat mooie oudhollandsch gebouw, waardoor je je helemaal niet in Jakarta waant. De elke ochtend 2.5uur filerijden zou je er bijna door vergeten...

Gelukkig is de afspraak dat ik vaak terug naar mijn grote harige oranje vrienden kan blijven gaan....
:-)

Turtles!!

Een van de voordelen van “zelfstandig ondernemer” zijn, is natuurlijk dat je op een doordeweekse dag kan denken: ‘hm, ik zou best graag op het strand willen zitten voor een lang weekend’ – en dat je dan meteen in de auto kan stappen en dat ook daadwerkelijk doen. Je zou kunnen zeggen dat er ook nadelen aan vast zitten, vooral als de zelfstandig ondernemer in kwestie al snel de neiging heeft om te zeggen: “ach, laat dat betalen ook maar zitten” op leuke projecten, en je dan voordat je het weet anderhalf jaar verder bent met best wel heel hard werken zonder dat er enig salaris is binnengekomen.. Gelukkig zie IK dat niet als nadeel zolang er nog genoeg buffer op de spaarrekening staat (en volledig vertrouwen heb dat ik heel binnenkort met goed salaristechnisch nieuws kan komen).

Anyway. De makkelijkste keuze voor strand is die in de buurt van Pelabuhan Ratu, op zo’n 110km rijden aan de zuidkust van West Java – ongeveer 3.5uur rijden. Daar zijn een aantal mooie plekken om te surfen: het onder surfers beroemde/beruchte Cimaja – een niet heel snelle, maar zeer grote krachtige rechtse golf die met heel veel lawaai heel veel indruk maakt als hij breekt op de rotsige ondergrond; een mooie kleine maar niet vaak surfbare rechtse by Ocean Queen (naast de favo plek van veel gezinnetjes uit Bogor, en waar we dus ook vaak naartoe gaan), en de beachbreaks bij Sunset die een beetje alle kanten opgaan, maar waar vaak wel iets te beleven is kwa golven. Er is ook nog een andere, blijkbare hele mooie plek in de buurt, maar die heb ik nooit gevonden.. 

Maarja, veel heb je daan niet nodig: n klein, simpel kamertje in een losmen ("logement" - een goedkoop hotelletje) met bed en mandi huren met uitzicht op de golven, surfplank, en een kleine warung op het strand waar ze koffie/thee/mie/bier verkopen.. ‘Savonds heerlijk eten in een restaurant/bar op terras met uitzicht op het water en de zonsondergang (vandaar de naam “sunset” waarschijnlijk ;-) – en waar ze zelfs wijn verkopen (!). Ok, ik heb dan niet veel nodig, maar soms is een glaasje wijn toch ook wel lekker.

De golven waren niet echt fantastisch, en aangezien ik wist dat de mensen waar ik eigenlijk na het weekend  mee zou moeten afspreken een week op werk uitje gingen, toen maar besloten om een paar dagen aan het lange weekend vast te plakken, en naar een nieuwe plek te rijden. Een stukje verder naar het zuiden ligt UjungGenteng, meer bekend onder de surfspot naam “Turtles”. Dit dankzij het zeeschildpadden konservasi projekt wat aan het strand naast de surfspot ligt. Ik was er nog nooit geweest, maar Crool wel, en die had altijd van die mooie opschep verhalen erover, dus een goed moment om die plek eens uit te checken.

Turtles is een hele constante, mooie, grote, holle linkse golf die breekt over een dood koraalrif. Op goeie dagen echt een van de beste plekken ter wereld om te surfen, en een van de lokaties waar van die mooie rechtopstaandesurferindebarrelfotos worden genomen. Naast het feit dat het een hele mooie golf is, is het ook vaak heel rustig in het water: er is 1 (!) lokale surfer, dus de enige mensen die zich in het water wagen zijn een paar buitenlandse surfers. En dat zijn er niet zoveel, aangezien het niet echt lekker makkelijk te bereiken is. Vanaf Sunset deden we er een uur of 5 en half over.. Dit overigens mede dankzij de fantastische navigatie-app op iemand’s telefoon, die ons stuurde over een redelijk onbegaanbaar pad voor het grootste deel, terwijl het toch echt VEEL sneller kan en over een betere weg, bleek op de terugreis..

Maarja, dan kom je daar, en man, wat een mooie plek.... ons losmen had een uitkijktoren over de break, we waren de enige, dus ‘savonds een heel teras voor onszelf, met het geluid van de golven op de achtergrond. Via dezelfde telefoon van die fantastische navigatie App konden we daar ook gewoon internetten, dus Crool gewoon aan de studie terwijl ik in het water lag. Perfect. :-)

Leuk barretje aan het strand met uitzicht op de break, waar de surfers s’avonds samen gingen kijken naar de collega’s in het water – ‘savonds was het best wel heel erg groot, en was ik dus onder de mensen die lekker gingen kijken onder het genot van een koude Bintang.. Overdag was het voor de ietwat minder begaafde surfers – al was ik blij dat ik 2 golven goed had besurfd als ik 2 uur in het water lag... Misschien toch iets te hoog gegrepen...  Maar wel VET! Zeker ook net na zonsopgang, als de golven een soort gouden gloed krijgen, en iedere keer dat je door een golf duikt, en de golf breekt achter je, dan zit je in een spray met regenboog... 

En verder: paddelen op je plankje, en dan komt er opeens een water muur van een meter of 4 aanzetten.... Mooimooimooi..... Als het best lastig is, en het lukt, dan is dat het mooiste dat er is...En zelfs die keren dat die golven je keer op keer pakken, en je maar net op tijd boven water kan komen om te ademen, en je ondertussen helemaal wordt weggedreven naar een nog slechter stuk – dat is MOOI.. Doe daar nog de schildpadjes bij die continue even komen buurten naast je (eccht wel 20x per dag ofzo), En het is HELEMAAL TE GEK!!!!

Nu alleen nog even wat meer oefenen met surfen en meer golven pakken... Maar ook dat komt goed..

Superaardige mensen ook daar, de lokale mensen, maar ook buitenlandse surfers (mooie mengelmoes van duitsers, fransosen, zuidafrikanen, zwitsers, en een superaardige Australier), die heel bescheiden en gewoon leuk waren – geen moeilijkheden wie welke golf pakt - is ook niet moeilijk met maar 4 man in het water en superstrakke sets, maartoch.. Owja, en mooie zonsondergangen, een maansverduistering, en een aardbeving bij (die we helemaal niet gemerkt hebben) - en je hebt de perfecte Indonesische plek gevonden..

Als we daar op ons terrasje zaten, liepen er steeds van die mensen met zaklampen de bosjes in, dus ik een keer op onderzoek naar wat ze nou eigenlijk doen. Bleek dat ze sprinkhanen en dergelijke vangen ‘snachts – handig, want dan slapen ze, en kan je ze gewoon uit de struiken plukken.. Ik dus een uurtje mee insecten vangen, en daarna gingen we bij de warung naast de losmen een aantal slachten. Nou kom ik natuurlijk uit een slagers familie, en heb ondanks mijn 13 jaar vegetarier zijn al best een aantal soorten dieren geslacht, maar insecten was nieuw.. En nu kan ik dat ook. Wilde er ook helemaal bij zijn om te zien hoe dat werdt voorbereid, dus nu kan ik ook thuis – in plaats van de sprinkhanen aan de visjes in de vijver te voeren – een eiwitrijke en biologisch verantwoorde maaltijd bereiden... Best lekker als je ze met veel chili en knoflook frituurt (alles is lekker met chili en knoflook).

Verder gewoon heerlijk relaxed in het water liggen, visjes kijken, lekker eten: zelf gekookt (niet ik dus, maartoch), inclusief “vers geslachte kip” – ownee, want dat is zielig... ;-)
Naast ons losmen stond een stuk land vrij... Mooie plek om een vakantiehuisje te bouwen... we hebben een beetje rondgevraagd, dus wie weet wordt vervolgd....